Auteurs van Atlas Contact schitteren op het PASSA PORTA FESTIVAL 2013

Van 20 t/m 24 maart 2013 staat Brussel in het teken van literatuur en verbeelding. Een waaier aan inspirerende auteursgesprekken, lezingen, workshops en debatten met schrijvers en denkers uit de hele wereld.

In het programma Writers for Peace praat de Chinese schrijver Liao Yiwu over zijn boek Gevangenisliederen, het verhaal van vier jaar gevangenschap.

·         21 maart |10 u| La Bellone

De Amerikaanse schrijfster Lydia Davis leest enkele verhalen uit haar verzameld werk Bezoek aan haar man en Varianten van ongemak.

·         23 maart |20 u| Flagey| Lange nacht van het korte verhaal

·         24 maart | 16.30 u | Bozar Studio | Lydia Davis in gesprek met Bart Moeyaert

Chantal Pattyn praat met Geert Mak over Reizen zonder John, waar hij in de voetsporen treedt van John Steinbeck. Nadien volgt een gesprek tussen Mak en Els Snick over de joods-Oostenrijkse auteur Joseph Roth.

·         24 maart | 11 u | Théâtre Martyrs

Het Vertaalcollectief van Passa Porta stelt zijn vertaalde dichters voor waaronder Charles Ducal, wiens verzameld werk Alsof ik er haast ben vorig jaar verscheen.

·         24 maart | 15.30 u | Vaudeville

Jan Vantoortelboom won met zijn debuutroman  De verzonken jongen de Bronzen Uil voor de beste debuutroman 2011.

·         24 maart | 16.30 u | Arthis

De befaamde Britse auteur Julian Barnes sluit het festival  feestelijk af met een gesprek  over zijn recente werk - Alsof het voorbij is en Uit het raam.

·         24 maart | 18.30 u| Bozar Henry Le Boeufzaal

Meer info: www.passaporta.be

Reizen zonder John van Geert Mak en Argentijnse avonden van Carolijn Visser zijn genomineerd voor de VPRO Bob den Uyl prijs die op zondag 12 mei in De Brakke Grond Amsterdam voor de tiende keer wordt uitgereikt. De prijs is bestemd voor het beste Nederlandstalige journalistieke reisboek uit het afgelopen kalenderjaar bestaat uit een geldbedrag van 7500 euro.

Uit ruim vijftig ingezonden titels heeft de jury de volgende shortlist samengesteld:

Geert Mak – Reizen zonder John Op zoek naar Amerika, Carolijn Visser – Argentijnse avonden Van de Zwart Janstraat naar
de pampa, Monique Samuel – Mozaïek van de revolutie Een kijkje achter de deur van mijn nieuwe Midden-Oosten,
Pascal Verbeken – Grand Central Belge Voetreis door een verdwijnend land, Fred de Vries – Afrikaners Een volk op drift en
Maarten Zeegers – Wij zijn Arabieren Portret van ondoordringbaar Syrië

De jury wordt dit jaar gevormd door: Job Cohen (voorzitter) - oud-burgemeester van Amsterdam, PvdA-prominent
en voorlezer van luisterboeken, Karen de Bok - Hoofdredacteur VPRO Televisie, Christine Otten - schrijver en theatermaker,
Pauline Slot – schrijver, Laura Starink - journalist en schrijver.

De VPRO Bob den Uyl Prijs, voor het beste journalistieke reisboek, werd tien jaar geleden in het leven geroepen door de VPRO Gids. De prijs is mede bedoeld om het werk van de in 1992 overleden schrijver Bob den Uyl opnieuw onder de aandacht te brengen.

Op zaterdag 9 maart vindt in de Bijenkorf in Amsterdam het Feest der Letteren plaats. Tijdens dit evenement zullen verschillende auteurs signeren, voorlezen, optredens geven en geinterviewd worden.

Van 14.00 tot 16.00 's middags zullen diverse schrijvers signeren in de Lichthal op de eerste etage, waaronder Oek de Jong, Nelleke Noordervliet, Nico Dijkshoorn en Geert Mak.

Vanaf 14.00 uur zal Mieke van der Weij een aantal schrijvers interviewen in het Damcafe. Om 14.00 uur is het de beurt aan Nelleke Noordervliet, direct daarna volgt om 14.15 uur een interview met Oek de Jong. Nelleke Noordervliet schrijft dit jaar het Boekenweekessay en schreef vorig jaar de historische roman Vrij man over de Gouden Eeuw. Van Oek de Jong verscheen eind 2012 het magnum opus Pier en oceaan.

Van Nico Dijkshoorn verscheen onlangs Dijkshoorn kijkt kunst, waarin hij ons op een totaal nieuwe wijze naar de kunst in het Kröller-Müller Museum laat kijken. Van Geert Mak verscheen in 2012 Reizen zonder John, het boek waarin hij in de voetsporen van John Steinbeck treedt en het Amerika van vroeger en nu onderzoekt.

Van woensdag 20 tot en met zondag 24 maart 2013 wordt het centrum van Brussel opnieuw ingepalmd door het internationale Passa Porta Festival. Vier avonden en een dag lang biedt Passa Porta een waaier aan inspirerende ontmoetingen, lezingen en debatten met schrijvers, denkers en opiniemakers uit de hele wereld.

Het centrale thema van deze vierde editie wordt ‘Imagine!’. Klik hier voor de agenda. 

Op zondag 24 maart krijgt het festival zijn hoogtepunt: het grote 'Parcours door de binnenstad', met meer dan 70 literaire programma’s. Onder andere Geert Mak en Julian Barnes zijn hier te gast. Een hele dag lang worden literatuurliefhebbers getrakteerd op auteursontmoetingen, workshops, wandelingen, bruggetjes naar film, beeldende kunst en muziek, in  theaters, musea, bibliotheken, café’s en verborgen plekken in de stad.

Op dinsdag 8 januari is Geert Mak te gast in het Concertgebouw. In 2013 bestaat het Concertgebouw 125 jaar en met dit concert start een reeks bijzondere concerten die de muzikale historie van het gebouw volgen.

In dit eerste concert gaan we 125 jaar terug in de tijd. Het Concertgebouw was vooral een sociale ontmoetingsplaats en de bonte programma’s meer een begeleiding voor drankjes, hapjes en 'social talk' dan de hoofdschotel. Historicus Geert Mak schetst in woord en beeld de historische context van Het Concertgebouw aan het einde van de negentiende eeuw.

Dinsdag 8 januari, Grote Zaal

Aanvang: 20.15

Geert Mak ontving zondag 25 november een taart uit handen van uitgever Erna Staal na zijn lezing bij Boekhandel Paagman in Den Haag.

Atlas Contact vierde hiermee de verkoop van het 100.000^e exemplaar (folio en e-book) van Reizen zonder John dat op 23 augustus j.l. verscheen. Van de Dwarsligger en het luisterboek gingen nog eens een kleine 10.000 exemplaren over de toonbank.

Vandaag sluit Geert Mak een twee weken durende lezing- en signeertoernee af in Friesland.

Geert Mak houdt deze weken diverse lezingen door het hele land.
De Stichting Lire organiseert op donderdag 22 november om 20.00 uur in samenwerking met Boekhandel Someren en Ten Bosch een lezing met Geert Mak in De Buitensocieteit, Coehoornsingel 1, Zutphen. Deze lezing is via livestream te volgen.

VPRO Tegenlicht interviewde Geert Mak over Reizen zonder John op maandag 5 november.

Geert Mak begint op 13 november aan een lezing- en signeertoernee door het hele land.

Op donderdag 6 oktober a.s. was Geert Mak te gast in de volgende VRT-programma’s: radio 1 Vandaag, Klara Babel (18-19 u) en Canvas TerZake.

Vrijdag 7 september bezocht hij de Gentse boekhandels Limerick (11-12 u) en Het Paard van Troje (15-16 u) en werd om 20 u in de Vooruit Reizen zonder John voorgesteld, met medewerking van Annelies Beck en Johan Depoortere.

Geert Mak wordt op zaterdag 1 september om 12.00 uur door Wim Brands op Manuscripta geïnterviewd over Reizen zonder John. Om 13.45 uur signeert hij in de stand van Uitgeverij Atlas Contact (standnr. 61 Zuiversingshal west).
Van 14.30 – 16.00 uur signeert hij in de Bijenkorf Amsterdam.

Vrijdag 7 september presenteren Uitgeverij Atlas Contact en De Vooruit in Gent Geert Mak – Reizen zonder John. Op zoek naar Amerika. Aanvang 20 u, m.m.v. Annelies Beck en Johan Depoortere

Geert Mak was vrijdag 24 augustus te gast bij Knevel & Van den Brink (23.00 uur Ned. 1) om te praten over zijn nieuwe boek Reizen zonder John en over Europa. Diezelfde avond interviewde Wim Brands hem op Radio 1 in Brands met boeken.
Zaterdag 25 augustus zond Opium radio (ca. 14.40 uur, radio 1) een reportage over de presentatie van Reizen zonder John in Het Scheepvaartmuseum uit. Zondagavond 26 augustus is Mak te gast in Met het oog op morgen.

In zijn nieuwste boek Reizen zonder John steekt schrijver en journalist Geert Mak de Atlantische Oceaan over, op zoek naar de ziel van de Verenigde Staten. Nieuwsuur sprak met Geert Mak over zijn 'geheime liefde'.

Op 23 augustus a.s. verschijnt het nieuwe boek van Geert Mak, Reizen zonder John, in maar liefst vijf edities: gebonden, paperback, als e-book, Dwarsligger en als Luisterboek.

Altijd al was Amerika een ‘geheime liefde’ voor Geert Mak. Bijna ieder jaar reisde hij er rond, als journalist en zomaar, als toeschouwer en luisteraar. Het land hield hem een spiegel voor waarin hij Europa en Nederland telkens weer met een nieuwe blik kon bekijken. Nu richt hij zijn blik, eindelijk, op Amerika zelf.

In Reizen zonder John volgt Mak het spoor van de legendarische schrijver John Steinbeck, die in het najaar van 1960 met zijn poedel Charley een ontdekkingsreis maakte dwars door het toenmalige Amerika. Zijn tocht beschreef hij in de klassieker Reizen met Charley.

Reizen zonder John wordt op 23 augustus tijdens een besloten bijeenkomst in Het Scheepvaartmuseum in Amsterdam gepresenteerd. Het ligt vanaf die datum in de boekhandel.

Vlak voor zijn vakantie nam Job Cohen in de studio van uitgeverij Rubinstein de gesproken editie van Reizen zonder John, het nieuwe boek van Geert Mak, op. ‘Geert Mak beschrijft tijdens een reis door de VS hoe het land ervoor staat.’ Vertelt Cohen in de Volkskrant. ‘Hij doet dat met een boek van John Steinbeck in de hand, die vijftig jaar geleden dezelfde reis maakte. Dan zie je dat veel problemen daar dezelfde zijn als hier.(...) Het is echt een schitterend boek.’

Reizen zonder John verschijnt op 23 augustus in maar liefst 5 edities: gebonden en paperback, als luisterboek, e-book en als Dwarsligger

Op 23 augustus a.s. verschijnt het nieuwe boek van Geert Mak: Reizen zonder John. Op zoek naar Amerika. Hij volgt daarin het spoor van de legendarische schrijver John Steinbeck, die in het najaar van 1960 met zijn poedel Charley een ontdekkingsreis maakte dwars door het toenmalige Amerika. Zijn tocht beschreef hij in de klassieker Reizen met Charley. Geert Mak maakte diezelfde reis, precies vijftig jaar later.

In aanloop naar de verschijning van het nieuwe boek van Geert Mak kunt u nu alvast John Steinbecks Reizen met Charley lezen. De prijs hiervan is van 28 juni tot 1 september verlaagd van € 22,95 naar € 15,00. Benieuwd naar Reizen zonder John? Lees hier vast een fragment.

Bij Uitgeverij Atlas-Contact verschijnt op 3 januari 2012 het zesde deel in de serie kleine boekjes, geschreven door Geert Mak: De hond van Tisma - Wat als Europa klapt?

‘De schrijver Aleksandar Tisma vertelde me in 1999, tijdens het uiteenvallen van Joegoslavië, een verhaal over zijn hond, Jackie. Op een winterdag was het dier weggelopen, langs de Donau, en op een of andere manier was het op een ijsschots beland. Kinderen uit de buurt kwamen hem halen: ‘Mijnheer Tisma, uw hond verdrinkt!’ Hij rende erheen, riep de hond keer op keer bij de naam, maar Jackie bleef maar op die schots zitten, als verstijfd. Het beest verkeerde in een complete shock. Uiteindelijk wist een van de kinderen hem bij zijn nekvel te pakken, en alles liep goed af. ‘Zo is het op dit moment ook met ons,’ zei Tisma. ‘We zitten als verstijfd op een ijsschots, we weten niet wat te doen, en ondertussen zeilen we weg op de stroom. In deze maanden moet ik vaak terugdenken aan de hond van Tisma, op zijn ijsschots.

Historische gebeurtenissen worden door degenen die ze meemaken slechts zelden als historisch beleefd.  Dat is maar goed ook, want zonder de rust van onze alledaagse beslommeringen zouden we allemaal gek worden van zorg en zenuwen. Het liefst blijven we maar doorlopen, als een kip zonder kop, eeuwig in onze vaste paden.

Het Wenen van 1914 was ook zo’n wereld van zekerheden, een wereld die zich eeuwig leek voort te zetten, en toch was het allemaal opeens voorbij, voorgoed. Het gevaar is groot dat ons hetzelfde gebeurt. Dat het hele Europese project, dit kostbare erfgoed van de vorige generaties Europeanen, ongemerkt uit onze handen glipt. En dat daarmee ook onze wereld van vanzelfsprekendheden plotseling in stukken valt.’ -  Geert Mak

Schrijver-journalist Geert Mak (1946) is bekend van onder meer zijn bestsellers Hoe God verdween uit Jorwerd, De eeuw van mijn vader en In Europa. Zijn werk is in meer dan twintig talen vertaald.

In mei 2012 verschijnt Reizen zonder John – Amerika 1960-2010.

Over de serie kleine  boekjes

De hond van Tiŝma  is het zesde deel in de serie kleine boekjes; lekker leesbare non-fictie, speciaal geschreven door schrijvers die je verrassen met hun prikkelende kijk op de wereld. Iedere maand verschijnt een nieuwe uitgave: van economie tot geschiedenis, van lifestyle tot kunst, van sport tot psychologie. In 100 pagina’s, 90 minuten lezen, ben je een hoop wijzer. Kleine boekjes, grote ideeën.

www.kleineboekjes.nl

De Boekenweek 2011 eindigde op 27 maart met een feestelijke voorstelling in Koninklijk Theater Carré. Ruud Lubbers, voorzitter van het UAF - Stichting voor Vluchteling-studenten - maakte de winnende titel bekend. Het boek van Mak zal worden uitgereikt aan alle vluchtelingen die dit jaar met hun studie beginnen.

Ooit studeerde Kader Abdolah met steun van het UA, Stichting voor Vluchteling-Studenten. Het UAF deed samen met Abdolah de oproep aan lezend Nederland: Noem een boek waarmee vluchtelingen Nederland beter kunnen leren kennen. Ruim 1200 mensen stuurden een boektitel in, waaronder een groot aantal bekende Nederlanders zoals Adriaan van Dis, Agnes Jongerius, Stine Jensen, Yvon Jaspers en Bernard Wientjes.

Verleden van Nederland (Geert Mak e.a.), Rampjaar 1672 (Luc Panhuysen) en Joke Smit, biografie van een feministe (Maria Vuijsje) zijn genomineerd voor de Grote Geschiedenis Prijs 2009. Op de longlist staan in totaal tien titels, op 4 september wordt bekendgemaakt welke vijf titels de shortlist hebben gehaald. In oktober zal, vlak voor de Week van de Geschiedenis, de prijs worden uitgereikt aan de winnaar.

De Grote Geschiedenis Prijs is een initiatief van Historisch Nieuwsblad, de Volkskrant en de NPS/VPRO en bestaat uit een geldbedrag van 10.000 euro. De prijs bekroont historische boeken die een algemeen publiek aanspreken. De jury wordt dit jaar gevormd door: Judith Pollmann, hoogleraar vroegmoderne geschiedenis aan de Universiteit Leiden; Doeko Bosscher, hoogleraar eigentijdse geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen; Carla Boos, eindredacteur NPS-televisie; Martin Sommer, chef parlementaire redactie van de Volkskrant, en Frans Smits, hoofdredacteur van Historisch Nieuwsblad. Juryvoorzitter is dit jaar oud-fractievoorzitter van de VVD en oud-Eurocommissaris Frits Bolkestein.

Op donderdag 23 april is Verleden van Nederland door de Koninklijke Boekverkopersbond onderscheiden met ‘Het Lintje van de Boekverkoper’. In totaal bekroonde de Boekverkopersbond acht ‘oorspronkelijke en kwalitatief informatieve boeken die door een goede combinatie van tekst en beeld de geïnteresseerde lezer wijzer maken over een onderwerp waarvoor hij geen specifieke opleiding heeft genoten.’

Over Verleden van Nederland oordeelde de jury, bestaande uit een representatief comité van negen boekverkopers: ‘Een standaardwerk, geschreven door topdeskundigen'.

In het rijk en origineel geïllustreerde boek Verleden van Nederland trekken alle belangrijke historische gebeurtenissen en figuren uit de geschiedenis van de Lage Landen voorbij. Het is een uiterst toegankelijk, rijk geïllustreerd werk om telkens weer naar terug te grijpen, vol feiten, data, anekdotes, analyses en unieke historische beelden. Maar ook voor wie de Nederlandse geschiedenis goed denkt te kennen biedt Verleden van Nederland tal van nieuwe inzichten. Vijf bijzondere historici - Geert Mak, Jan Bank, Gijsbert van Es, Piet de Rooy en René van Stipriaan - schreven gezamenlijk dit verhaal, een soms ontnuchterende, soms ook hartverwarmende kijk op de Nederlandse geschiedenis vanuit de 21ste eeuw.

De Franse regering heeft Geert Mak benoemd tot Ridder in het Légion d’Honneur vanwege zijn persoonlijke verdiensten, zijn schrijftalent en de bijdrage die hij met In Europa geleverd heeft aan het Europese project. De onderscheiding wordt op 23 april a.s. op de Franse ambassade uitgereikt.

In Europa is inmiddels in 9 talen vertaald. De Franse editie verscheen bij Editions Gallimard. Er volgen nog vertalingen in het Turks, Tsjechisch, Kroatisch, Chinees, Koreaans en Japans. In 2008 werd In Europa tijdens de Leipziger Buchmesse bekroond met de prestigieuze Leipziger Buchpreis. In 2004 ontving Geert Mak de NS Publieksprijs voor In Europa. Van de Nederlandse editie werden inmiddels 400.000 exemplaren verkocht.

Door de VPRO werd In Europa verfilmd tot een 35-delige TV-serie, die de afgelopen twee winters in Nederland en België werd uitgezonden.

In de  In Europa-aflevering van zondag 1 februari speelde Geert Mak zelf de hoofdrol. Als, naar eigen zeggen, 'braaf gereformeerd speculaasje' was Mak in 1965 uit Friesland naar Amsterdam gekomen om daar te studeren. Amsterdam, daar gebeurde 'het' allemaal. Het was de tijd van de Provo, hippies, revolutie en vrije seks, van Vietnamprotest, opstand tegen het gezag, en baas in eigen buik. Mak reist door zijn eigen geschiedenis. Overal raakte de samenleving op drift en kraakte ze in haar voegen.

In de VPRO Gids nr. 5 blikt Geert Mak terug op deze periode en laat zich ontvallen dat hij met tegenzin in zijn persoonlijke herinneringen aan 1968 dook.

In Europa: 1968 - Amsterdam/Parijs/Berlijn, zondag 1 februari 2009, nederland 2 om 21.05 - 21.45 uur.

Op 30 november a.s. wordt de laatste aflevering van de documentaireserie Verleden van Nederland uitgezonden. De serie is een groot succes, veel kijkers en veel waardering. Het boek Verleden van Nederland, van Jan Bank, Gijsbert van Es, Geert Mak, Piet de Rooy en René van Stipriaan, is tevens een groot succes. Het boek staat in de Top 60 van de meest verkochte boeken! Ook de pers is enthousiast, het heeft geweldige kritieken gekregen.

'Wanneer alle uitzendingen, lezingen en tentoonstellingen van de campagne Verleden van Nederland achter de rug zijn, blijft er één boek over dat als klein monument kan dienen: het gelijknamige boek Verleden van Nederland. Het monumentale karakter schuilt in de verzorgde vormgeving, in de keuze van vele en vaak nauwelijks bekende illustraties, in de soepel geschreven teksten en in de evenwichtige benadering van het verleden.' - Nederlands Dagblad

Het boek is onderdeel van het grote historische multimediale project Verleden van Nederland, met onder meer een gelijknamige televisieserie, een uitgebreide website en overal in de provincies activiteiten op scholen, in bibliotheken en elders. 

Afgelopen zondag werd de laatste aflevering van het eerste deel van de tv-serie In Europa uitgezonden. U kunt nu zelf de routes uit In Europa bezoeken via deze website. Op deze site zijn meer dan tien wandelingen, fietstochten en motortochten in zes verschillende landen te vinden. Ze doen plaatsen aan die uitvoerig beschreven worden in het boek.

De routes worden aangeboden als een printbare reeks kaartjes en als GPS route voor uw TomTom of Garmin. U krijgt langs de route korte tekstfragmenten uit het boek die de plaatsen linken aan de historische gebeurtenissen van de twintigste eeuw.

Geert Mak heeft de Leipziger Buchpreis zur Europäischen Verständigung 2008 gewonnen. Die prijs wordt sinds 1994 door de stad Leipzig, de deelstaat Saksen en de Börsenverein des Deutschen Buchhandels toegekend. Mak wordt bekroond voor zijn boeken die in de afgelopen tien jaar verschenen en waarin Europese thema’s aan bod komen.

In het bijzonder worden In Europa , De eeuw van mijn vader en Een kleine geschiedenis van Amsterdam genoemd. Aan de prijs is een bedrag van 15.000 euro verbonden. Eerdere prijswinnaars waren onder andere Imré Kertész, Hanna Krall, Claudio Magris, Bora Cosic, Hugo Claus, Dzevad Karahasan en Slavenka Drakulic. 

Lees hier het dankwoord  van Geert Mak.

U kunt hier de uitzending bekijken.

De prijs wordt uitgereikt bij officiële opening op 12 maart van De Leipziger Buchmesse. Die wordt dit jaar gehouden van 13 tot 16 maart. Eerder prijswinnaars waren o.a. Imré Kertész, Hanna Krall, Claudio Magris, Bora Cosic, Hugo Claus, Dzevad Karahasan en Slavenka Drakulic.

Het is en blijft knap werk, een oordeel vellen over een serie van 35 delen, op basis van anderhalve aflevering. Maar is dàt nu de ware geschiedschrijving?’ De historicus Willem Melching deed een felle aanval op de tv-serie In Europa in de Volkskrant  van 11 december 2007. Mak, hoewel formeel niet verantwoordelijk voor de serie, neemt het in hartstochtelijke bewoordingen op voor ‘zijn kindje’, waar hij ‘hartstikke blij mee is’.

KNAP WERK!
Er gebeurt iets leuks in Nederland. Bijna een miljoen mensen kijken opeens naar een tv-serie over de geschiedenis van Europa. Door de waan van de dag, en soms ook door zure historici, zijn ze indertijd de les uitgejaagd, maar nu praten ze er weer over. Ze delen mee in het verleden van hun mede-Europeanen, ze voelen hoe nabij die twintigste eeuw soms nog is. Ze duiken hele avonden in de uitbundige website die om de serie heen is gebouwd. Ze luisteren iedere zondagochtend met honderdduizenden naar allerlei deskundigen in het radioprogramma OVT. Ze beginnen verder te lezen. Er lukt warempel iets!

Op zo’n moment begint, volgens goed Nederlands gebruik, de heggenschaar te ratelen.

Afgelopen dinsdag publiceerde de opiniepagina van de Volkskrant een felle aanval op de serie onder de kop: ‘Geert Maks tv-serie barst van de fouten.’ In het betreffende opiniestuk wees de historicus Willem Melching op exact drie feitelijke onjuistheden – bij eentje heeft-ie trouwens niet goed gekeken of geluisterd – , en daarnaast hekelde hij een paar interpretaties die de zijne niet zijn. Hij baseerde zich daarbij op welgeteld twee afleveringen, waarvan eentje ook nog eens een soort aankondiging was voor de rest. In een tweede stuk bekritiseerde de sociaal-culturele wetenschapper Samir Garic, afkomstig uit Bosnië, de aflevering over Sarajevo, waarin volgens hem met veel teveel relativering werd teruggekeken naar Gavrilo Princip en de zijnen.

Wat moet je daarop zeggen?

Willem Melching en Samir Garic gaan er beiden zonder meer van uit dat deze serie van a tot z mijn werk is en dat iedere aflevering door mij is bedacht, gedraaid en gemonteerd. In werkelijkheid spelen hier de klassieke problemen die rond de verfilming van ieder boek opduiken. De schrijver moet zich voegen in wat de documentairemakers – en het medium tv – met zijn werk doen. Als een medestuurman moet een auteur proberen het schip enigszins op koers te houden. In dit geval gaat die samenwerking eigenlijk wonderbaarlijk goed.

Aan beide kanten stuiten we echter wel op de onmogelijkheden én mogelijkheden die eigen zijn aan boek en beeld. In een boek kun je een gecompliceerde situatie – zoals de oorzaken van de Eerste Wereldoorlog – veel duidelijker, diepgaander en genuanceerder uitleggen dan in die paar minuten van een tv-aflevering mogelijk is. Aan de andere kant kan met filmbeelden van een tiental seconden soms meer worden gezegd dan in twintig boekenpagina’s. Tv heeft een eigen dynamiek, die vaak heel onthullend en confronterend kan zijn.

Deze serie In Europa ontwikkelt zich dan ook – en dat gebeurt deels bewust, deels onbewust – op een andere manier dan het boek. In het boek wordt nog, binnen alle beperkingen, enigszins gestreefd naar een compleet beeld. In de tv-serie is die opzet losgelaten: er moeten veel meer keuzes gemaakt worden, maar op die keuzes wordt vervolgens diepgaand ingegaan.

Trouwe kijkers en goede lezers van het boek merken dat daarom in de serie vaak totaal andere mensen aan het woord komen dan in het boek. Vaak gebeurt dat noodgedwongen. Vrijwel alle dagboek- en brievenschrijvers die ik in het boek citeer liggen immers al op het kerkhof. Het heeft ook nadelen: sommige vertellers, zoals de familie van Gavrilo Princip, kleuren het beeld natuurlijk in. In de serie – ook in deze Sarajevo-aflevering – wordt dan tegenwicht geboden door teksten, door beelden, door anderen aan het woord te laten. Maar zonder kleur geen geschiedenis. Al die vertellers brengen hun familiegeschiedenissen immers op een hele directe manier over het voetlicht, waardoor je soms als kijker bijna naast de betrokkenen staat, alsof de kloof in tijd even niet bestaat. Dat maakt de serie soms onverwacht direct en emotioneel.

Sommige afleveringen behandelen ook indringend de verschillende manieren waarop mensen proberen de – soms gruwelijke – geschiedenis een plaats te geven in hun leven. Dat was bijvoorbeeld het geval met de aflevering Sarajevo, waarin we slechts constateerden dat er achteraf op hele verschillende manieren naar die aanslag wordt gekeken. Ik heb het gevoel dat we daarbij, impliciet, voortdurend lopen te waarschuwen. Hopelijk is, na nog een paar afleveringen, ook Samir Garic daarvan overtuigd.

Voor een oordeel over dit alles is het nog veel te vroeg, maar soms bekruipt me het gevoel dat door de tv-makers in deze serie, gaandeweg en bijna per ongeluk, een nieuw soort geschiedschrijving wordt uitgevonden. Het is een heel team van documentairemakers, researchers, producenten en cameramensen dat hiervoor alle eer verdient. Ikzelf vertel het verhaal, ik ben het gezicht van de serie, maar verder ligt mijn rol voornamelijk op het adviserende vlak. Ook dat is de gebruikelijke verhouding tussen auteur en filmmaker(s). Dat neemt niet weg dat ik dit project beschouw als mede mijn kindje, dat ik er hartstikke blij mee ben, en dat ik me er in alle opzichten medeverantwoordelijk voor voel.

Nu over de inhoudelijke kritiek van Willem Melching. Voor een deel is die terug te leiden op bovengenoemde keuzes. In het boek In Europa – Melching heeft het waarschijnlijk nooit ingekeken, anders zou hij me nooit bepaalde opvattingen hebben aangewreven – wordt bijvoorbeeld uitgebreid aandacht besteed aan het gecompliceerde karakter van zowel Wenen als Berlijn. In de tv-aflevering 1906 is er echter bewust voor gekozen om beide keizers centraal te stellen. In dat verband wordt de Habsburgse monarchie inderdaad – in tegenstelling tot de Duitse Hohenzollerns – betiteld als vastgeroest. Maar nergens wordt in de serie gezegd dat de hele stàd Wenen was vastgeroest – we verwijzen zelfs met zoveel woorden naar Freud en de zijnen. Bovendien: was de doorsnee Weense burger werkelijk zo dol op Freud, Mahler en de rest van de progressieve toplaag die Melching aanhaalt? En hoe kun je in hemelsnaam de schrijver Robert Musil als bewijs noemen voor het feit dat de Habsburgse burgers helemaal niet bang waren voor de moderniteit? Zijn hoofdwerk, De man zonder eigenschappen, gaat over niets anders!

Iets soortgelijks is het geval met de kritiek op het idee van ‘de eeuw van de massa’, die opgehangen wordt aan één zinnetje uit de inleidende uitzending. Alsof met name Stalin en Hitler, ondanks alle tirannie en andere gruwelijkheden, gaandeweg niet beschikten over een enorme en geestdriftige aanhang onder die massa. Idem dito de Kopenickscène: enkel op basis van die paar beelden schuift Melching me een wel hele simplistische opvatting over het toenmalige Duitsland in de schoenen. In de tv-beschouwingen over keizer Wilhelm, en zeker in het boek In Europa, wordt wel echter degelijk alle aandacht gegeven aan de gecompliceerde combinatie tussen moderniteit en reactionaire krachten in het toenmalige Duitsland. En dat vraagstuk zal ook verderop in de serie op allerlei manieren naar voren komen.

Het feit dat Melching nog vrijwel niets van de serie heeft gezien speelt hem ook parten op andere punten. De aflevering ‘1929’ zal nog uitvoerig ingaan op de achterban van Hitler en de manier waarop hij aan de macht kwam. De centrale rol van de Alexanderplatz – oef, wat een blunder, ook Alfred Döblin had zijn vertier dus elders moeten zoeken – zal daarin eveneens duidelijker worden. Hoe thuis die Russische boerensoldaten zich in de Franse loopgraven voelden, het zal allemaal nog worden vertoond.

En na een aflevering of tien moeten de kijkers zelf maar beoordelen of wij de vorige generaties Europeanen ‘als een soort wilden’ beschouwen. Naar mijn gevoel is het tegendeel het geval, komen juist die vorige generaties in deze serie nabijer dan ooit. Wat mijzelf betreft, je kunt veel over Jorwerd, De eeuw van mijn vader en In Europa zeggen, maar niet dat mijn visie getuigt van ‘een totale minachting voor onze voorouders’.

Alweer: grootse meningen, maar waarschijnlijk nooit gelezen.

Willem Melchings kritiek houdt ons scherp, en op bepaalde punten heeft hij helemaal gelijk. De man die van de Eiffeltoren sprong wilde inderdaad niet vliegen maar een soort vleermuispak uitproberen. Alleen ging het ons vooral om het tomeloze optimisme dat uit dit treurige incident sprak, en dan doet het er waarachtig niet zoveel toe of die man nu wilde vliegen of zweven. De kaart van het Duitse rijk was inderdaad niet uit 1906 maar ergens uit 1918 of 1920. Alleen was het toevallig de kaart die in keizer Wilhems laatste toevluchtsoord in Doorn hing, en waaraan de conservator van dat paleisje zijn verhaal vastknoopte. Hij noemde daarin wel degelijk de reikwijdte van het toenmalige Duitse keizerrijk. Melching is dus wel een hele selectieve waarnemer. De schitterende kaarten van de serie zelf laten bovendien, ook op dit punt, aan precisie niets te wensen over. Om dan deze kleinigheid op te blazen tot ‘een hilarische dieptepunt’ van de serie gaat wel heel ver.

Datzelfde geldt voor het zinnetje over het rijk van Franz-Joseph, dat zich zou uitstrekken tot de Zwarte Zee. De kaarten van de serie zijn correct, en we hadden moeten zeggen: ‘bijna tot de Zwarte Zee’. Stom. Suf dat we het lieten glippen. Maar om uit die ene omissie te concluderen dat de makers en ik ‘geen vat hebben op de geopolitieke situatie in de Balkan en Midden-Europa’, dat is toch te zot voor woorden.

Het is en blijft knap werk, een oordeel vellen over een serie van 35 delen, op basis van anderhalve aflevering. Maar is dat nu de ware geschiedschrijving, mijnheer Melching?

De serie wordt iedere zondag om 21.10 uur uitgezonden door de VPRO (op Nederland 2) en is door acht verschillende regisseurs gemaakt. Het NOS-journaal stond uitgebreid stil bij de première van de serie.

Per aflevering staat één locatie en één jaar centraal: Van Madrid 1937 tot Stalingrad 1943, van Ieper 1915 tot Boedapest 1956. Geen droge geschiedenisles, maar de meeslepende verhalen van ooggetuigen en direct betrokkenen voor wie de geschiedenis vaak nog actueel is. In Europa geeft ze een gezicht: slachtoffers, daders, politici die beter hadden kunnen weten, dromers, opportunisten en natuurlijk die grote massa mensen die het allemaal overkwam voordat ze er erg in hadden.

Regie: Roel van Broekhoven, Hans Fels, Britta Hosman, David Kleijwegt, Jorien van Nes en Walter Stokman.

De VPRO werkt op dit moment hard aan de televisieserie van In Europa, waarvan op Manuscripta een sneak preview te zien zal zijn.